Blog Image

Plattegrond van de werkelijkheid

Over

Filosofie, opinie, kunst, wetenschappen, literatuur, politiek, ideologie.

Ik ontken.

Filosofie Posted on Fri, April 14, 2017 14:52:56

Enige tijd geleden
passeerde op een Facebookforum over tuinieren een ‘recept’ voor
‘droge bouillon’. ‘Zonder kleur, geur of smaakstoffen’
luidde het commentaar. Fantastisch toch?

Ten eerste: ‘droge
bouillon’, is dat niet gewoon ‘een hoop kruiden’? (Ja dus). En
‘zonder kleur-, geur- en smaakstoffen’? Ik reageerde met de vraag
waarvoor het dan moest dienen? Per definitie zijn kruiden -en
bouillon- kleur-, geur- en smaakstoffen. Iemand antwoordde nog dat
bedoeld was dat er geen kleur-, geur-, of smaakstoffen waren
‘toegevoegd’. Maar opnieuw: het is per definitie ‘toegevoegd’;
het IS toevoeging.

Er was op dat forum
al eens een bericht gepasseerd over het een of ander ‘zonder
chemiek’. Als ik antwoordde dat zelfs water ‘chemiek’ is (H2O)
en dat gif in de dosis zit (zelfs in de dosis van zogenaamde
‘chemiekloze natuurlijke producten’), was het hek van de dam;
zelfs de biologisch gekweekte gemengde haag aan de artificiële
sloot aan de rand van mijn kunstmatig aangelegde en -onderhouden
ecologisch verantwoorde moestuin moest er aan geloven.


En ik ken nog een
paar van die alternaïve redeneringen. Dat tuinieren mijn hobby zou
zijn bijvoorbeeld. Larie: ik kweek groenten (en fok kippen en
konijnen). Dat ik graag wandel. Larie, ik rij weliswaar niet graag
met de wagen, maar ik ga niet wandelen; ik ga te voet! Ik ga te voet,
ergens naartoe! Dat is het punt. Ik zou zelfs ‘fietsfanaat’ zijn
omdat ik (alleen maar) een ligfiets heb, met aanhangwagen overigens.
Ik fiets niet; ik moet ergens zijn, dat is alles.

Ik zou zelfs van
alternatieve muziek houden. En ook dat ontken ik: ik hou niet eens
van muziek, laat staan ‘alternatieve muziek’. Ik hou me bezig met
muziek en kunst in het algemeen niet omdat ik dat graag doe, maar om
te begrijpen; het is een kwestie van waarheidsvinding en
betekenisvorming. Het is van moetes!

Ik ben geen klant
van de wellness-industrie; ik denk en dan nog het liefst op basis van
argumenten die zichzelf niet opeten, hoe bio-eco die ook gecultiveerd
worden.

Het integreert me
wel, dat ‘zonder-chemiek-denken’. Hoe moet dat denken gedacht
worden?

Als
zuiverheidszucht, me dunkt; en metafoorloosheidsverlangen. Het zoeken
naar het kantiaanse ding-an-sich. Ten koste van betekenis, dat
spreekt, maar authentiek en één. Uiteindelijk is het wellicht de
zoektocht naar die éénheid die men zichzelf zou kunnen noemen
(zoek, vind en cultiveer je zelf; vandaag met korting en je krijgt er
tweede bij voor dezelfde prijs; dat is de paradox natuurlijk). Het is
een fantasma van het gespleten (en in die zin onbestaande) subject.
Het is een vlucht uit het leven; doodsdrift, om zich toch maar ‘alive
(and kicking)’ te voelen.

De kunst (vanaf 2de
helft 20e eeuw) draagt er de sporen van: de performance,
de action, het concept, het eigen lichaam: het hét zo echt als
mogelijk (onmogelijk dus).

Dat is ook zo
interessant aan kunst (en aan de alternaïve larie): de
onmogelijkheid ervan; het is als thuiskomen bij m’n eigen
onmogelijke zelf.



Alain Badiou wordt 79

Filosofie Posted on Mon, January 16, 2017 22:35:30

Op 17 januari
verjaart Alain Badiou; hij wordt 79. Hij is roman-, en toneelauteur,
wiskundige en wellicht de belangrijkste hedendaagse filosoof.. én
luid en duidelijk communist.

In zijn ogen is het
postmodernistisch, relativistisch gedreun niets meer dan het
theoretiseren van impotentie; een ideologie van de onmacht. Hij gaat
voor waarheid, absoluut nog wel!

Maar pas op, Badiou
is niet drammerig, zijn ontologie bijvoorbeeld werkt hij uit in
wiskundige termen.

Ik ga hier niet zijn
theorie uiteen zetten. Hoogstens wat opmerkelijke punten aangeven.

De waarheid is
absoluut en dwingend en helemaal niet democratisch (het is de
filosoof overigens die in deze het onderscheid duidelijk moet maken
tussen mening en waarheid).

De waarheid slaat
een gat; the end of the world as we know it. En al komt de waarheid
niet van buiten (immanent) en is ze ontologisch eerst; in de tijd
komt ze later. Ze moet gemaakt, geproduceerd, gerealiseerd worden en
pas dan blijkt ze ‘altijd’ al geweest te zijn (retroactief dus
eigenlijk). Kan na verliefd geworden zijn, het ooit nog dat je het
niet had geworden? Kan na Picasso, het cubisme ooit nog niet geweest
zijn? Kan je na Darwin te hebben begrepen, ooit nog creationist
worden? Na Freud, het onbewuste ontkennen?

Er zijn vier velden/
terreinen waar er waarheid kan zijn: de wetenschap, de politiek, de
liefde en de kunst. Op een of meerder van die terreinen ontstaat er
een radicale (immanente) breuk met de status quo: geen (nog geen)
revolutie, maar een evenement die mogelijkheden opent.

Het start een
waarheidsprocedure waaruit dan -als het goed gaat- de waarheid te
voorschijn komt (maar niet in die zin dat die waarheid daar al zat te
wachten om ontvouwd te worden; zoals gezegd: ze moet nog gemaakt
worden en zal dan pas blijken ‘altijd’ al geweest zijn).

De waarheid in de
politiek bijvoorbeeld, is alles behalve de democratie (het moet maar
dictatuur zijn als het nodig zou blijken, terreur desnoods), maar de
formele radicale democratie van de absolute gelijkheid, “waarvan de
naam Communisme is”.

Daarzonder (nl.: de
absolute gelijkheids-idee realiseren in de waarheidsprocedure van het
politieke) is geen emancipatorische politiek mogelijk; eigenlijk
zelfs geen politiek, want dat zou alleen maar particularistische
belangenverdediging zijn°.

Emancipatie is er
overigens alleen maar als die universeel is, als de uitgeslotene
ingesloten wordt, steeds weer, steeds opnieuw en verder
(procedureel).

De absoluut
atheïstische Badiou ziet het communistisch idee al bij de
slavenopstand van Spartacus en het universalisme bij de kerkvader
Paulus. Het was Paulus die het water in wijn veranderde (geen gezeik,
iedereen rijk; iedereen wijn!), de lokale sectaire christelijke
boodschap universaliseerde.

Als je in Badious
ogen bij het evenement van een breuk kunt spreken, dan niet als het
over revolutie gaat. Dat is geen irrationele uitbarsting, maar een
rationele gevolgtrekking: het ingaan en realiseren van de
mogelijkheden die met die breuk zijn ontstaan.

Bij het ontstaan en
verloop van een waarheidsprocedure is het bovendien kwestie van
positie kiezen: als een reactionair de mogelijkheden ontkennen alsof
je het duveltje weer in z’n doosje zou kunnen krijgen, of
revolutionair subject worden (met nadruk op worden gedurende die
procedure) en de mogelijkheden helpen uitwerken. Maar ‘kiezen’ is
wat slecht uitgedrukt. Aangezien de dwingendheid van de waarheid, is
het eerder een kwestie van zich ernaar te schikken. Het kieselement
zit hem ergens in de tijdruimte tussen het evenement en de waarheid
die ‘altijd’ al geweest zal zijn, retroactief en retroactief zal
die tijdruimte dus ook niet hebben bestaan…

Badious ontologie
(zijnsleer) is wiskundig, gebaseerd op de verzamelingenleer met name.
Zoals de verzameling van alle verzamelingen niet kan bestaan omdat
die zichzelf ook zou moeten bevatten en je dus met nog een grotere
verzameling zou moeten afkomen, die zichzelf ook weer zou moeten
bevatten zodat je met een nog grotere verzameling zou moeten afkomen
die, etc…, zo kan het Alles (het Al) niet bestaan, maar het is wel
oneindig want er is altijd nog een grotere verzameling mogelijk (die
echter ook weer niet Alles zou omvatten etc…). Hij spreekt van het
niet-Alles. Vandaar komt dus het idee van de procedurele aard van de
waarheid, ondanks het absolute karakter ervan; de procedure is altijd
gaande…

Vandaar ook zijn
dialectische benadering van elke situatie (de situatie waarin we
zitten, waar het evenement kan plaatsvinden), die laat zich kennen
door hetgeen het uitsluit, dat echter altijd ingesloten is in de
situatie (het is er onderdeel van, het is er een van de kenmerken
van). Denk bijvoorbeeld aan het kastensysteem; dat moet per definitie
een groep van paria’s hebben die ervan uitgesloten zijn.

Noot:

° Merk op dat dat
de situatie is waarin we ons bevinden: die van het particularistische
belangenverdediging in een status quo; geen politieke maar een
post-politieke (en tevens pre-politieke) situatie vol post-truths en
meningen…



Kies uw vijanden goed.

Filosofie Posted on Mon, November 21, 2016 16:11:53

Bijgaande foto vat
het goed samen.
(Uit: North of
Dixie Civil Rights Photography Beyond the South. Mark Speltz. 2016
Getty Publications)

Men denkt blijkbaar dat emancipatie van zwarten,
vrouwen, homo’s, migranten -van ‘minderheidsgroepen’ in het
algemeen- gaat over rechten van zwarten, vrouwen, homo’s, migranten
of een of andere andere ‘minderheidsgroep’, en niet over rechten
tout court. Als lid van ‘de meerderheid’ denkt men daarom vaak
ook dat het hún strijd is.

Vandaar het
misverstand dat ‘wij als meerderheid’ wat te verliezen hebben in
die strijd, een verlies waartegen we ons moeten verdedigen.

Het is echter onze
strijd, niet om ‘hun’ of ‘onze’ rechten maar om
rechtvaardigheid; dat is emancipatie. Het is een strijd overigens ook
die we slechts kunnen winnen (of waarin we, alleen nog maar
vooruitgang kunnen boeken) als we onze vijand juist hebben gekozen.



Kinderen krijgen is geen recht, maar er is geen redelijke grond voor een verbod.

Filosofie Posted on Wed, October 05, 2016 22:25:06

De burgemeester van
Rotterdan herlanceerde de idee voor verplichte anticonceptie voor
onbekwame ouders. Van de weeromstuit regende het ook bij ons oproepen
om ‘hier ook het debat te voeren’. Ik heb wat bedenkingen.

Mijn eerste
bedenking is misschien niet de meest terzake doende, maar het moet me
van het hart: ‘oproepen het debat te voeren’, wat voor onzin is
dat eigenlijk? Begin niet met te debatteren over de noodzaak van een
debat, maar begin met het debat, als het zo belangrijk is, te
beginnen met het formuleren van je standpunt. Het begint me te
ergeren, om niet te zeggen dat het me ergert, dat soort
schaduwboksen.

Desondanks worden er
argumenten aangedragen, als daar zijn: het recht op kinderen krijgen
dat al dan niet ontnomen mag worden of dat al dan niet ‘verspeeld
zou (kunnen) zijn geworden’. Een argument dat nergens op slaat, me
dunkt. Kinderen krijgt men al of niet, al of niet gewild, maar een
recht is het daarom nog niet. Tussen haakjes: een plicht is het ook
niet, wat grootnatie-denkers, kannonvleesronselaars,
pensioenspaarders, Gods plan-verkondigers en consorten, of omgekeerd,
milieu ontlastings-goeroes er ook mogen van denken. Het is geen
kwestie van rechten en plichten.

Het is niet omdat er
vaak (niet) voor gekozen wordt, noch omdat de betrokkenen er
verantwoordelijkheid in dragen dat het te maken heeft met rechten
en/of plichten.

Maar het is een
kwestie van (geen) verbod.

Kan het krijgen van
kinderen verboden worden?

M.i. niet en wel
omdat er geen grond is voor een verbod.

De verplichte
anticonceptie moet wat voorkomen, iets in de toekomst dus; onwaardig
ouderschap met name. Echter, alleen het verleden valt correct te
voorspellen. Er mag dan al sprake zijn van waarschijnlijkheid (i.p.v.
zekerheid), in het bijzonder als het gaat over menselijk gedrag
spelen zo veel factoren mee (sociaal, cultureel, financieel, …) dat
die waarschijnlijkheid zo goed als onmogelijk in te schatten is. Het
begrip ,’waarschijnlijkheid’ verliest op die manier z’n
betekenis.

Komt daar bij dat we
hetgeen we willen inschatten- de kwaliteit van het ouderschap- niet
kunnen definiëren en we zelfs niet in de buurt kunnen komen van een
consensus over wat er min of meer mee bedoeld wordt. Die consensus
bestaat in enkele heel extreme (en dus uitzonderlijke) gevallen
(extreme verwaarlozing, misbruik, moord…), maar dan alleen maar negatief.

We zijn niet in
staat om ‘het minimum’ te bepalen; we zijn zelfs niet in staat om
het ideaal te omschrijven. De ‘ideale opvoeding’ is een slechte
opvoeding.

En verder zijn de
ideeën over opvoeding en ouderschap onderhevig aan veranderingen.
Cultuurhistorisch is er heel wat veranderd ten opzicht van nog maar
een paar decennia geleden. Er valt gewoon geen lijn te trekken.

Tenslotte is het zo
dat ‘ouderschap’ in de meeste gevallen een ‘meervoudsvorm’
is: vaderschap en moederschap. Hoe sorteer je dat? Wat met
(zogenaamd) voorspelbaar (on-)waardig vaderschap tegenover dito
moederschap?

Ongeacht morele
oordelen (in welke richting die ook mogen gaan en/of uit welke kant
ze ook mogen komen) en ongeacht andere motivaties (ongeacht als die
welbedoeld zijn of niet), verplichte anticonceptie kan niet; niet
omdat mensen het recht zouden hebben op kinderen, maar omdat er geen
redelijke grond bestaat voor een verbod.



Fascisme, terreur, Islam en linkse intelligentsia. Badiou

Filosofie Posted on Sat, June 18, 2016 13:23:19

Laten we eerst en
vooral even wel wezen: niet alle terrorisme is islamitisch.
Tegenwoordig is het wel zo dat, als het niet islamitisch geïnspireerd
is, het nog zelden terrorisme wordt genoemd, maar ‘mass-shooting’,
‘moord’ of ‘hooliganisme’ ofzo. En laten we ook wel wezen: er is
tegenwoordig minder van (in de Westerse landen tenminste), niet meer.
In de jaren ’70/’80 hadden we méér terrorismeslachtoffers te
betreuren. Maar geen van beide bedenkingen kunnen dienen om het
probleem van terrorisme en/of islamitisch geïnspireerd terrorisme te
minimaliseren.
Volgend punt dan,
waar veel over gediscussieerd wordt: is de Islam verantwoordelijk?
Het mantra lijkt het volgdende te worden: je kan/mag niet ontkennen
dat dit terrorisme niets met de Islam te maken heeft (als iemand al
die bedoeling had?).

Wat me als filosoof
in deze stoort is dat andere filosofen en intellectuelen daarbij
niets gelaten lijken te laten met de aard van het (akkoord, niet te
ontkennen) verband. Is het oorzakelijk, statistisch, of nog anders.
En wat is de kip en wat het ei; de Islam en het terrorisme of
andersom?

Alain Badiou, Frans filosoof, gaat er in zijn nieuwste boek nader
op in. °
Hij analyseert het ‘islamitisch terrorisme’ als islamisering van
de ‘fascistisering’. Het is de ‘fascistisering’ waarop we de aandacht
moeten richten in de eerste plaats. Dat behoeft in eerste instantie
verklaring.
En fascisme is volgens Badiou het resultaat van een mislukte
revolutie, of op z’n minst van een gebrek aan perspectief op
verandering. Recente enquêtes wijzen bijvoorbeeld uit dat jonge
Amerikanen het kapitalisme hebben opgeheven°° omdat het hen geen
perspectief meer biedt. Het verklaart de aantrekkingskracht van het
socialisme à la Sanders. Maar de revival van links is een recent
fenomeen. Decennialang legde links zich neer bij haar nederlaag die
immers, met de val van de muur zogezegd ‘definitief’ was. Een systeem
(kapitalisme) dat niet waarmaakt wat het belooft, gekoppeld aan een
gebrek aan (perspectief op) een alternatief zet de deur open voor
fascisme. Dat was in de jaren ’30 zo, dat blijft zo.

Vervolgens ent de tendens naar fascisme zich op iets anders;
vroeger op racistisch nationalisme, tegenwoordig blijkbaar op het
islamisme en/of zelfs misschien op de Islam of een andere godsdienst
(Christelijk fundamentalisme bestaat ook, militant Judaïsme,
Hindoeïsme, … ook).
Die godsdienst(-en) en andere -ismen moeten zich in dit scenario
natuurlijk wel lenen tot ‘fascistisering’. Daar ligt alvast
verantwoordelijkheid voor de vertegenwoordigers en
aanhangers/geloofsleden van die -ismen en godsdiensten, maar het
vereist ook nuance in de kritiek erop; niet omdat het een kwestie is
van wie er in de discussie gelijk kan krijgen, maar omdat alleen een
correct inzicht in het probleem een oplossing mogelijk maakt.

Eén van de conclusies is alvast dat de linkse intelligentsia een
verpletterende verantwoordelijkheid draagt.

(Banksy: Keep your coins, I want change)

___________________________________

Noten
° Notre mal vient de
plus loin: Penser les tueries du 13 novembre (Ouvertures Fayard,
uitgeverij, 2016)
Interview n.a.v. het boek in Liberation:Alain Badiou : «La frustration d’un désir d’Occident ouvre
un espace à l’instinct de mort»
http://www.liberation.fr/debats/2016/01/11/alain-badiou-la-frustration-d-un-desir-d-occident-ouvre-un-espace-a-l-instinct-de-mort_1425642

Dat interview in
Engelse vertaling:Alain Badiou: The Frustration of a Desire for the West Opens Up a
Space to the Death Drive
http://mariborchan.si/text/articles/alain-badiou/the-frustration-of-a-desire-for-the-west-opens-up-a-space-to-the-death-drive/

°°Young Americans Have Given Up On Capitalism Because Capitalism
Gave Up On Them
http://theintellectualist.co/young-americans-have-given-up-on-capitalism-because-capitalism-gave-up-on-them/



Abstracte vriendschap of liefde

Filosofie Posted on Fri, April 22, 2016 15:40:31

Het had een Q³-tje
kunnen zijn, een blooper of denkflater uit de media, het antwoord van
zangeres Lady Linn op de vraag wat haar tot tranen kan beroeren (De
Morgen, 20 april 2016, in de serie: ‘Wat zijn dat voor vragen?’): “De
echtheid in mensen, bijvoorbeeld vriendschap in films.” Echtheid,
films? Fictie die echt is? Echte fictie misschien dan…

En toch. Iets klopt
niet aan dat antwoord, maar het is niet het
fictie-realiteitsprobleem; het is de ‘vriendschap’. Verder heeft ze
het ook over “Diepe en pure liefde,…”; en dat is in hetzelfde
bedje ziek. Het bestaat nl. niet. Het is een abstractie die
verdinglijkt wordt, gehypostaseerd, ten onrechte als ‘iets’
voorgesteld wordt. Het wordt voorgeteld als iets dat je kan zoeken,
willen, vinden en/of hebben, voelen, beleven, ….

Je kan alleen
vriendschap/liefde voelen, ervaren, …, die heel concreet is:
vriendschap met deze of gene persoon, liefde tegenover een heel
concrete mens, … Maar de vriendschap of liefde zelf, bestaat niet.

De denkfout in
kwestie is snel gemaakt, maar is niet onschuldig.

De denkfout is snel
gemaakt: ik ben bevriend met X en met Y, jij bent bevriend met A en
met B, … Het gemeenschappelijke is die vriendschap. Het maakt dat
mijn situatie vergelijkbaar is met de jouwe. Het maakt ook dat we
‘exemplarische vriendschappen’, zoals bv geëvoceerd in films,
herkennen en ons kunnen identificeren met de protagonisten in de
film. Maar dat ‘iets’ dat gemeenschappelijk is, is een fictie, een
abstractie. Je kunt het niet op zichzelf beschouwen. Je kunt het niet
losmaken van de concrete situatie of van de heel concrete betrokken
personen.

Dat we zo’n
abstracties gebruiken is geen probleem. Het is de basis van de
communicatie: ik gebruik het concept opdat jij zou begrijpen wat ik
precies met die andere persoon heb (vriendschap); het is analoog met
wat jij hebt met weer iemand anders. Het is daardoor herkenbaar en
communiceerbaar.

Maar zoals ik graag
zeg: je mag er wel van overtuigd zijn, maar je moet het daarom nog
niet geloven. Het concept vriendschap of liefde is zoals alle
concepten, slechts een concept en dat behandel je best niet als
‘iets’ dat echt bestaat.

Doe je dat wel, dan
organiseer je desillusie en vertwijfeling; wat heel erg dodelijk is
voor vriendschap of liefde. Vanuit het abstract standpunt kun je je
afvragen of de vriendschap/liefde die je voelt/beleeft wel de ‘echte’
vriendschap/liefde is. Je zal ook besluiten dat je net zo goed vriend
van iemand anders had kunnen zijn of dat je net zo goed een
liefdesrelatie met iemand anders had kunnen hebben. Je zou het ook
meteen kunnen proberen; niet om meteen de ‘echte’ vriendschap/liefde
te ervaren, maar -realistisch als je bent- misschien toch dichter bij
die ‘echte’ vriendschap/liefde te kunnen komen. Je zou dat ad
infinitum moeten doen en er toch nog niet geraken.

Dan kan je je, in
vriendschaps- of liefdesrelaties beter richten op de bestaande
vriend/lief dan op de onbestaande vriendschap of liefde.

_________________________________________

Op de foto: De kus van Auguste Rodin.



Zelf-etende argumenten.

Filosofie Posted on Wed, March 16, 2016 22:26:21

Op facebook
passeerde laatst een tekening van een hoofd waarvan de schedel
verwijderd was en de hersenen duidelijk afgebeeld stonden: twee
onderscheiden hersenhelften. De linker hersenhelft bleek grijs, saai,
in hokjes verdeeld en ‘bevolkt’ door bureaucraten. De rechter
hersenhelft zag er romantisch uit: mooi stukje natuur, groen gras,
bloemetjes, bomen en ‘bevolkt’ met vrije, genietende mensen.

Mijn reactie was dat
de theorie van de twee hersenhelften die anders werken en die we
moeten leren ‘samenwerken’; het idee dat we een totale persoon worden
als we ook onze ‘andere’ hersenhelft ontwikkelen, achterhaald is en
elke wetenschappelijke basis mist.

Bovendien, bedacht
ik dat je behoorlijk ‘bureaucratisch, binair, in logische
tegenstellingen, …’ moet denken om te geloven dat een mens z’n
hersenen zo werken. De bedenkers van die twee-hersenhelften-theorie,
meestal voorstanders van ideeën als: ontwikkel ook je andere-,
creatieve-, nonconformistische- out off the box-denkende hersenhelft,
zijn bijzonder logisch, statisch, eng ‘wetenschappelijk’ en weinig
creatief of kritisch ingesteld.

Het argument van de
‘twee-hersenhelften theorie’ is een pracht van een voorbeeld van een
argument dat zichzelf opeet.

Alleen al het uiten
van het argument, ondergraaft het.

Een ander voorbeeld
is het (al dan niet historisch correcte) verhaal van een bijeenkomst
ten tijde van de Franse revolutie. Toen de deelnemers de Marseillaise
inzetten, kwam een agent tussen beide. Hij wees erop dat men niet
mocht afwijken van het vooropgestelde programma … Daarop zou iemand
uit het publiek hebben geroepen dat zijn eigen optreden ook niet op
het programma stond.

Eigenlijk horen de
argumenten pro alternatieve geneeskunde ook thuis in dit rijtje:
waren ze werkzaam, dan waren ze niet alternatief, maar heetten ze
gewoon ‘geneeskunde’.



Islam- en andere kritiek.

Filosofie Posted on Tue, January 19, 2016 16:24:02

Sinds enige tijd ben ik de ‘huisfilosoof’ van het programma Reactietijd op Radio Centraal (FM 106,7 in het Antwerpse, www.radiocentraal.be en www.streaming.radiocentraal.org ). Op zaterdag 16 januari 2016 was filosoof Maarten Boudry te gast n.a.v. het verschijnen van zijn boek ‘Illusies voor gevorderden. Of waarom waarheid altijd beter is.’ (Uitgeverij Polis, 2015)
Ik heb een opname gemaakt van het gesprek, met de bedoeling het als podcast op soundcloud te zetten. Maar helaas… is het geluid compleet overstuurd. De opname is niet bruikbaar. Boete is mijn deel en de verplichting om te rade te gaan bij een geluidstechnicus opdat ik het de volgende keer beter doe.
Soit.

Het grootste deel van het gesprek ging over de islam. En ook in andere media woedt daarover een controverse (1), vaak met Boudry in het oog van de storm. Samenvattend zou ik stellen dat de kwestie is of de Issam vrouwonvriendelijk of vrouw-hatend is (mysogenie = vrouwenhaat); en of -bij uitbreiding- de cultuur/culturen die op de islam gebaseerd zijn of erdoor geïnspireerd zijn, dat ook zijn?

Ik heb verschillende opmerkingen bij het debat/controverse.
Ten eerste stoort het mij mateloos dat velen ervan uitgaan dat islamkritiek of kritiek op de op de islam gebaseerde cultuur (wat we gemakkelijkheidshalve de islamcultuur zullen noemen), de verdediging inhoudt van iets anders, de christelijke godsdienst bv., of de westerse cultuur etc…
Dat er mensen zijn die met hun islam- en/of islamcultuurkritiek hun eigen superioriteit proberen aan te tonen, ondergraaft die kritiek niet (noodzakelijk). Dat soort mensen schiet een kanjer van een denkkemel. Mensen die vinden dat men zich moet onthouden van islam- en/of islamcultuurkritiek omdat ‘wij’ zelf ook boter op het hoofd hebben, schieten dezelfde kemel.
Islamkritiek kan toch gewoon ook onderdeel zijn van godsdienstkritiek.

Een tweede opmerking gaat over de vraag wat de islam (en christendom, en jodendom, …) inhoudt. Maakt hetgeen in de Koran (Bijbel, Thora…) staat, de kern uit van de islam (christendom, etc…)? Blijkbaar wel, blijkbaar niet.
Als we de logica volgen van de ‘geloven van het schrift’, moeten we bevestigend antwoorden. Dat is immers het hele idee zelf van het ‘heilige schrift’: het woord Gods. Het zijn de gelovigen zelf die dat claimen, niet hun critici.
Toch zijn er moslims, christenen en Joden die kunnen blijven geloven zonder hun heilige schrift te volgen of in alles te volgen. Ik vraag me daarbij wel af hoe ze zo’n spreidstand kunnen volhouden; maar ik ben dan ook een atheïst.

Hardcore-gelovigen zijn sowieso tegen godsdienstkritiek (toch kritiek op hun godsdienst; het zijn vaak de hardste critici als het over iemand anders’ godsdienst gaat), maar ook mensen die een godsdienst-spreidstand aanhouden zijn vaak verbolgen.
Deze laatsten proberen zich te immuniseren tegen kritiek: is de kritiek (in hun ogen) terecht, dan verklaren ze het punt waarover het gaat als ‘niet essentieel voor hun visie’. Je mag volgens hen niet spreken over dé islam, hét christendom, hét Jodendom, etc… Het maakt elke kritiek onmogelijk, want de kritiek heeft op die manier nooit een onderwerp.

Cultuurkritiek is genuanceerder. Deze of gene cultuur mag dan wel geïnspireerd of gebaseerd zijn op een godsdienst en het bijhorende schrift, er is voor die cultuurgemeenschap geen logische noodzakelijkheid om dat schrift in alles te volgen. Gradaties zijn mogelijk. Maar de verwijzing naar een godsdienst heeft qua cultureel gedrag, dan ook geen enkele ‘vergoeilijkingsmacht’. Dat een bepaald gedrag aanvaard moet worden omdat het samenhangt met een bepaald geloof, is m.i. larie; of dat gedrag samenhangt met een cultuur of niet, overigens ook.

Cultuur en godsdienst verdienen kritiek. En het criterium daarbij is: maakt het het leven, en in het bijzonder het samenleven mogelijk en liefst nog: makkelijker, aangenamer, efficiënter, minder conflictueus, …

Op de achtergrond van de gehele controverse speelt in mijn opzicht, het idee dat we hebben van wat tolerantie is. M.i. wordt dat begrip al te passief ingevuld (als ‘verdragen’, ‘aanvaarden’, ‘toelaten’, …) Ik pleit ervoor tolerantie anders te definiëren als de plicht (!) te kritiseren (met rationele argumenten).
Alvast ik zou me erg gerespecteerd voelen, als ik, mijn gedrag, meningen, stellingen e.d.m. onderwerp zouden zijn van kritiek. Wie weet is de conclusie wel dat ik gelijk heb, op rationele gronden dan nog wel! Of misschien niet, en heb ik nog verder denkwerk.

(1) zie o.a. de opiniepagina’s van De Morgen van 19 januari 2016



Next »